Дебиторлық берешек: бұл не, қалай санайды және қалай ақшаға айналдырады

Дебиторлық берешек — компанияның есебіндегі ақша, бірақ шотта жоқ ақша. Жұмыс орындалды, актіге қол қойылды, ал төлем кешігіп келеді. Бұл бетте дебиторлық берешектің не екенін, түрлерін, санау жолын және ақшаға айналдыру тәсілдерін көрсетеміз.

Дебиторлық берешек дегеніміз не

Дебиторлық берешек — контрагенттер кәсіпорынға төлеуге тиіс ақша сомасы. Тауар немесе қызмет үшін ол сауда берешегі болады. Қарапайым мысал: сіз 3 000 000 ₸ тауар жеткіздіңіз, актіге қол қойылды, төлем мерзімі бір айдан кейін. Бір ай бойы бұл 3 000 000 ₸ — сіздің дебиторлық берешегіңіз.

Дебитор — төлеуге тиісті тарап, яғни тапсырыс беруші. Кредитор — ақша алуға тиісті тарап, яғни сіз.

Дебиторлық және кредиторлық берешек

Екеуі бір-бірімен байланысты: дебитордан ақша кешіксе, жеткізушіге төлеуге қиналуыңыз мүмкін.

Түрлері

Берешек уақыт өте келе күйін өзгертеді. Алдымен ол ағымдағы: төлем мерзімі аяқталмаған. Мерзімі аяқталған соң — мерзімі өткен дебиторлық берешек. Үш жыл қанағаттандырылмаса, Салық кодексі бойынша ол күмәнді талап болады: күмәнді дебиторлық берешек. Ал таратылған, банкрот борышқордың талабы немесе сот шешімімен есептен шығарылған талап есептен шығарылған талапқа айналады: есептен шығару.

Салық кодексі 2026 жылы «үмітсіз берешек» деген сөзді қолданбайды: онда күмәнді талап пен есептен шығарылған талап бар.

Айналымдылықты қалай санайды

Формула қарапайым: күндік түсімді табыңыз, берешекті соған бөліңіз. Мысалы, жылдық түсім 365 000 000 ₸ болса, күндік түсім 1 000 000 ₸. Дебиторлық берешек 30 000 000 ₸ болса, 30 000 000 ÷ 1 000 000 = 30 күн: ақша орта есеппен 30 күннен кейін келеді. Мемлекеттік сатып алуда заңдағы төлем мерзімі — 30 күнтізбелік күн, сондықтан 30 күн осы мерзімге сай келеді. Көрсеткіш 45 немесе 60 күнге өссе, берешек мерзімінен өтіп жатыр деген сигнал.

Берешек ақшаны қалай байлайды

Берешек үлкейген сайын шотта ақша азаяды. Мысалы, күніне 300 000 ₸ шығын болып, берешек 30 күнге созылса, 9 000 000 ₸ өз қалтаңыздан айналымда жүреді. Төлем мерзімі ұзарса, бұл сома өседі: 45 күнде 13 500 000 ₸. Осыдан кассалық алшақтық туады: жалақы мен салық күні жетті, ал ақша актіде тұр.

Шартта берешекті қалай азайтады

Шартта төлем мерзімі мен кешіккені үшін айып жазылады. Үлгілік жеткізу шартында тапсырыс беруші кешіккен әр күнге төленуге тиісті соманың 0,1 %-ын төлейді, шегі — шарт сомасының 10 %-ы. Секвестр кезінде және мекеменің шотында ақша жетпегенде бұл айып есептелмейді. Сондықтан айыпқа емес, нақты ақша келетін күнге сүйеніңіз. Төлем мерзімі туралы толығырақ — шарттағы төлем мерзімі бетінде.

Дебиторлық берешекті қалай бақылайды

1. Әр актіні мерзімімен кестеге жазыңыз.
2. Мерзімі жақындаған актіге еске салыңыз.
3. Мерзімі өткен берешекті бөлек санаңыз.
4. Үш жылға жақындаған талапты өндіріп алыңыз немесе сатыңыз.
5. Ай сайын айналымдылықты қайта санап, өткен айдағы нәтижемен салыстырыңыз.
6. Дебиторлық берешек қарапайым тілде бір сұраққа келеді: ақша қашан келеді. Осы сұраққа әр актіге нақты күнмен жауап беріңіз, сонда берешекті басқару оңайлайды.

Дебиторлық берешекті ақшаға айналдыру

Берешекті күтпей-ақ ақшаға айналдыруға болады. Актіге қол қойылса, банк факторинг желісі бойынша соманың көп бөлігін бірден аударады. Тапсырыс беруші төлегенде банкпен есеп жабылады, қалғаны сізге келеді. BCC-де акт сомасының 90 %-ына дейін аударылады: мысалы, 30 000 000 ₸ актілерден 27 000 000 ₸-ге дейін.

Банк желіні үш жылға дейін ашады. Кейбір банктер, мысалы BCC (ЦентрКредит банкі), кепіл сұрамайды. Банк сіздің бұрынғы актілеріңізді тапсырыс беруші қалай төлегеніне қарайды. Тапсырыс беруші бұрын бірде-бір актіңізді төлемеген болса, желі ашылмауы мүмкін.

Басқа жолдар: талапты басқаға сату (дебиторлық берешекті сату) және берешекті өндіріп алу (өндіріп алу тәсілдері).

«Orken Business Finance» ЖШС кеңесшілері актілеріңізді қарап, тапсырыс берушіңізбен жұмыс істейтін банкті таңдайды. Құжаттар мен өтінімді дайындап, желі ашылғанша қасыңызда болады. Шешімді банк қабылдайды. Толығырақ: дебиторлық берешекті қаржыландыру.