Дебиторлық берешекті сату: қанша аласыз, салықта не болады және кім жауап береді

Дебиторлық берешек — сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің сізге әлі төлемеген ақшасы. Төлемді күтпей, осы ақшаны алу құқығын сатуға болады. Төменде баға қалай шығатыны, салықта не болатыны, кім сатып алатыны және сатқан соң кім неге жауап беретіні жазылған.

Дебиторлық берешекті сату дегеніміз не

Азаматтық кодекс бойынша кредитор ақша талап ету құқығын басқа адамға мәміле арқылы бере алады. Мұны талап ету құқығын беру немесе цессия дейді. Беретін жақ — бастапқы кредитор, алатын жақ — жаңа кредитор.

Заң немесе шарт талап етпесе, борышкердің келісімі керек емес. Жаңа кредиторға құқық сол көлемде және сол шартпен өтеді: талапты қамтамасыз ететін құқықтар мен тұрақсыздық айыбы да бірге кетеді. Сату шарты бастапқы шарт қандай түрде жасалса, сол түрде жасалады: жай жазбаша болса — жазбаша, нотариус куәландырса — нотариатта. Борышкерге жазбаша хабарлама жіберілген соң, ол жаңа кредиторға төлейді.

Дебиторлық берешекті сату бағасы: дисконт

Бағаны екі жақ келісіп белгілейді, көбіне ол берешек сомасынан төмен болады. Мысалы, талап 10 000 000 ₸, ал сатып алушы 9 000 000 ₸ береді. Дисконт 1 000 000 ₸, яғни 10 %: берешекті дисконтпен сатасыз.

Сонда сұрақ мынау: ақшаны ерте алып, тәуекелді басқаға беру 1 000 000 ₸-ге тұра ма? Мұны берешектің мерзімі мен борышкердің төлеу ықтималдығына қарап өзіңіз шешесіз.

Салық: дисконтты қашан шегеруге болады

Шегерім дегеніміз — салық салынатын табыстан шығынды алып тастау. Талапты арзанға сатсаңыз, айырманы сол күні шегере алмайсыз. Салық кодексі бойынша бұл айырма күмәнді талап ережесімен ғана шегеріледі.

Күмәнді талап — тауар, жұмыс немесе қызмет үшін үш жыл бойы өтелмеген берешек. Үш жыл төлем мерзімі біткен күннің ертесінен басталады. Шегерім мөлшері — талап сомасы мен сату бағасының айырмасы, мысалда 1 000 000 ₸. Ол үшін екі шарт керек: талаптың пайда болғанын растайтын құжат және талаптың бухгалтерлік есепте көрсетілуі. Сондықтан салықтағы бұл жеңілдікті жақын айлардың ақша жоспарына қоспаңыз.

Сатқаннан кейін кім неге жауап береді

Сатқан кредитор талаптың жарамды екеніне жауап береді: берешек шын бар, заңды және құжатпен расталған болуы керек. Ал борышкер төлемесе, сатқан кредитор жауап бермейді. Екі жағдай бұған жатпайды: өзіңіз борышкер үшін кепілдік берсеңіз немесе сату шартында басқаша жазылса. Сондықтан шартта осы тармақты міндетті түрде оқыңыз.

Борышкердің де құқығы сақталады. Хабарлама алған кезде бастапқы кредиторға қандай қарсылығы болса, жаңа кредиторға да соны айта алады. Жаңа кредитор құқық өткенін дәлелдемейінше, борышкер оған төлемеуге құқылы, ал бастапқы кредитор оған құжаттарды беруге міндетті.

Талап қою мерзімі өзгере ме

Өзгермейді. Жалпы талап қою мерзімі — үш жыл, оны шартпен өзгертуге болмайды. Кредитор ауысқанда бұл мерзім жаңадан басталмайды, бастапқы күннен есептеле береді. Сондықтан ескі берешекті сатқанда мерзімнің қанша қалғаны маңызды.

Кім сатып алады

Банктер лицензия бойынша факторинг операцияларын жасайды, микроқаржы ұйымдарына да заң факторингпен айналысуға рұқсат береді. Талапты факторинг компаниялары да сатып алады. Борышкер төлемесе, шығынды кім көтеретіні сату шартында жазылады. Мысалы, eFactoring (электрондық факторинг орталығының онлайн-платформасы) актіні сатып алғанда, тәуекелді толық өзіне алады: сатушыдан кейін ақша қайтаруды сұрамайды.

Мерзімі өткен берешекті сатуға бола ма

Болады, бірақ әр сатып алушының өз шегі бар. Мысалы, eFactoring төлем мерзімі 180 күнге дейін өтіп кеткен актіні сатып алады да, акт сомасының 95 %-ын бір төлеммен береді, комиссиясы тұрақты. Өткен жылғы актілерді ол алмайды. Сондықтан мерзімі өткен берешекті сатуды кейінге қалдырмаңыз: 180 күннен асса, мұндай сатып алушы оны алмайды.

Сатуға қандай құжат керек

Дебиторлық берешекті сату алдында сатып алушы оның қай міндеттемеден туғанын тексереді. Сондықтан алдын ала жинаңыз:

• борышкермен жасалған шарт;
• қол қойылған акт немесе жүкқұжат;
• электрондық шот-фактура;
• төлем мерзімі мен бұрынғы төлемдер туралы мәлімет.

Қалай бастау керек

1. Сататын берешектің құжаттарын жинаңыз.
2. Берешектің сомасын, төлем мерзімі қашан біткенін және талап қою мерзімінен қанша қалғанын жазыңыз.
3. Бірнеше сатып алушыдан баға сұраңыз: дисконтты, комиссияны, ақша келетін күнді және борышкер төлемесе кім жауап беретінін жазбаша алыңыз.
4. Салықтағы шегерім үш жылдан кейін ғана келетінін есепке алып, ұсыныстарды салыстырыңыз.

Берешекті сатпай-ақ, оған сүйеніп ақша алудың жолы дебиторлық берешек бойынша қаржыландыру бетінде.