Талап ету құқығын беру: компаниялар арасында қалай ресімдейді
Қысқаша. Талап ету құқығын беру — кредитор өзіне төленуге тиіс ақшаны алу құқығын басқа компанияға береді, мұны цессия дейді. Ол борышты аударумен бірдей емес: онда борышкер ауысады және кредитордың келісімі керек. Заң немесе шарт талап етпесе, борышкердің келісімі керек емес. Шарт бастапқы мәміле қандай нысанда жасалса, сол нысанда жазбаша жасалады.
Сізге бір компания ақша қарыз, ал ақша бүгін керек. Ақшаны алу құқығын басқа компанияға сатуға болады. Төменде мұның қалай ресімделетіні, шартқа не жазылатыны және кім неге жауап беретіні көрсетілген.
Талап ету құқығын беру дегеніміз не
Азаматтық кодекс бойынша кредитор міндеттемеден туған өз құқығын мәміле арқылы басқа адамға бере алады. Құқықты берген жақ — бастапқы кредитор, алған жақ — жаңа кредитор. Сізге төлеуге тиіс компания — борышкер. Жаңа кредитор кез келген ұйым бола алады, компаниялар арасында талапты беру де осы ережемен жүреді.
Жаңа кредиторға құқық сол көлемде және сол шартпен өтеді. Онымен бірге талапты қамтамасыз ететін құқықтар, әлі алынбаған сыйақы және тұрақсыздық айыбын талап ету құқығы да кетеді.
Мысал: үш тарап
Сіз бір компанияға 3 000 000 ₸-ге тауар жеткіздіңіз, ол бір айдан кейін төлеуі керек. Ақша бүгін керек болғандықтан, талапты басқа компанияға 2 700 000 ₸-ге бересіз.
| Кім | Не істейді | Нәтижесі |
|---|---|---|
| Сіз, бастапқы кредитор | талапты береді | бүгін 2 700 000 ₸ алады |
| Жаңа кредитор | талапты сатып алады | бір айдан кейін 3 000 000 ₸ алады, айырмасы 300 000 ₸ |
| Борышкер | жазбаша хабарлама алады | сол сомаға, сол мерзімде төлейді |
Борышкер үшін сома да, мерзім де өзгермейді. Сіз үшін 300 000 ₸, яғни 10 %, — ақшаны бір ай ерте алудың бағасы. Тұра ма, жоқ па, соны бүгінгі ақша қажеттілігіңізге қарап шешесіз.
Борышты аудару мен талапты берудің айырмасы
| Талап ету құқығын беру | Борышты аудару | |
|---|---|---|
| Кім ауысады | кредитор | борышкер |
| Кімнің келісімі керек | борышкердің келісімі әдетте керек емес | кредитордың келісімі міндетті |
| Не өтеді | ақша алу құқығы | төлеу міндеті |
Сізге бүгін ақша керек болса, сізге талап ету құқығын беру керек, борышты аудару емес.
Талап ету құқығын беру шарты: нысаны
Шарт талап туған мәміленің нысанында жасалады. Бастапқы шарт жай жазбаша болса, бұл шарт та жай жазбаша. Нотариус куәландырған болса, бұл шартты да нотариус куәландырады. Бастапқы мәміле мемлекеттік тіркеуге жатса, талап ету құқығын беру шартын да тіркеуден өткізесіз.
Шартқа не жазылады
- Қай берешек: қай шарттан, қай актіден немесе жүкқұжаттан, қандай сомаға туған.
- Баға және төлем күні: жаңа кредитор сізге қанша және қашан төлейді.
- Құжаттар: берешекті растайтын қандай құжатты бересіз.
- Жауапкершілік: борышкер төлемесе, не болады.
Мысалы: «талап 3 000 000 ₸, акт № 12, баға 2 700 000 ₸, төлем шартқа қол қойылған күннен бастап үш жұмыс күні ішінде». Осылай нақты жазылса, кейін дау аз болады. Шарттың екі данасын жасап, әр тарапқа бір-бірден беріңіз.
Қадамдар
- Берешектің құжаттарын жинаңыз: шарт, акт немесе жүкқұжат, электрондық шот-фактура.
- Бастапқы шарттың нысанында талап ету құқығын беру шартын жасаңыз.
- Борышкерге жазбаша хабарлама жіберіңіз: хабарлама алған соң ол жаңа кредиторға төлейді.
- Жаңа кредиторға берешекті растайтын құжаттарды беріңіз, ол оларды сұрауға құқылы.
- Шартта келісілген ақшаны алыңыз.
- Құжаттарды жинау
- Бастапқы шарттың нысанында шарт
- Борышкерге жазбаша хабарлама
- Құжаттарды жаңа кредиторға беру
- Келісілген ақшаны алу
Борышкердің құқығы және талап қою мерзімі
Борышкердің жағдайы нашарламайды. Хабарлама алған кезде сізге қандай қарсылығы болса, жаңа кредиторға да соны айта алады. Жаңа кредитор құқықтың өзіне өткенін дәлелдемейінше, борышкер оған төлемеуге құқылы.
Талап қою мерзімі — үш жыл, ол төлем мерзімі біткен соң басталады. Кредитор ауысқанда бұл мерзім жаңадан басталмайды.
Сатушы не үшін жауап береді
Талапты берген кредитор оның жарамды екеніне жауап береді: берешек шын бар, заңды және құжатпен расталған болуы керек. Ал борышкер төлемесе, бастапқы кредитор жауап бермейді. Тек екі жағдайда жауап береді: борышкер үшін кепілдік берсе немесе шартта солай жазылса.
Салық: айырманы қашан шегеруге болады
Мысалдағы 300 000 ₸ айырманы салықтан сол күні шегере алмайсыз. Салық кодексі бойынша оны күмәнді талап ретінде ғана шегересіз, яғни төлем мерзімі біткен күннің ертесінен бастап үш жыл өткенде. Шегерім дегеніміз — салық салынатын табыстан осы айырманы алып тастау. Ол үшін талаптың құжаты болуы және бухгалтерлік есепте көрсетілуі керек.
Толығырақ: қарызды сату және күмәнді дебиторлық берешек.
Мемлекеттік тапсырыс берушілердің берешегі өсіп жатыр ма?Дебиторлық берешегіңізді тексеремізҚол қойылған актілерді ақшаға айналдырыңыз
Актілерді қарап, банк олардың қайсысын факторингке ала алатынын айтамыз.Қай тапсырыс берушілер мен актілер бойынша банкте желі ашуға болатынын талдаймыз.Тапсырыс берушілеріңізбен жұмыс істейтін банкті таңдап, өтінім дайындаймыз. Жұмыс уақытында хабарласамыз. Желі туралы шешімді банк қабылдайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Талап ету құқығын беру деген не?
Кредитор ақша алу құқығын басқа адамға береді. Күнделікті тілде оны цессия дейді.
Борышкердің келісімі керек пе?
Заң немесе шарт талап етпесе, керек емес. Бірақ кредитордың кім екені борышкер үшін маңызды болатын міндеттемеде оның келісімі керек.
Шарт қандай нысанда жасалады?
Талап туған мәміле қандай нысанда жасалса, сол нысанда: жай жазбаша немесе нотариалды. Мәміле мемлекеттік тіркеуге жатса, бұл шартты да тіркеуден өткізесіз.
Борышты аударудан айырмасы неде?
Талапты бергенде кредитор ауысады, борышкердің келісімі әдетте керек емес. Борышты аударғанда борышкер ауысады, оған кредитордың келісімі міндетті.
Талап қою мерзімі жаңадан басталады ма?
Жоқ. Кредитор ауысқанда мерзім де, оны есептеу тәртібі де өзгермейді.
Тақырып бойынша тағы
Дереккөздер және тексерілген күні
- Азаматтық кодекс (жалпы бөлім), 178–181, 339–348-баптар, тексерілді 2026-11-14
- ҚР Салық кодексі (2026), 243, 267-баптар, тексерілді 2026-11-15