Дебиторлық берешекті есептен шығару: үш негіз, құжат және кезең

Дебиторлық берешекті есептен шығару — талапты бухгалтерлік есептен алып тастау және салықтан шегерім жасау. Бұл екі әрекет бір-бірімен тікелей байланысты емес: дебиторлық берешекті есептен шығару бухгалтерияда жасалса да, салықта шегерім бермеуі мүмкін. Салықтан шегеру үшін кодекстегі негіздер керек. Төменде негіздерді, шарттарды және кезеңді көрсетеміз.

Есептен шығару дегеніміз не

Бухгалтерлік есептен шығару — талапты баланстан алып тастау: актив ретінде тануды тоқтату. Салықта оның мағынасы өзгеше: кодекстің 266-бабы есептен шығарылған талап бойынша шегерім береді. Бұл шегерім үш негізде ғана жасалады, ал бухгалтерияда есептен шығару ол үшін жеткіліксіз.

Салық кодексі «үмітсіз берешек» деген сөзді қолданбайды: онда есептен шығарылған талап және күмәнді талап бар.

Үш негіз

Үш жағдайда да шегерім бұрын танылған кіріс мөлшерінен аспайды.

Сот шешімі: нені білдіреді

Бұл негіз жиі қате түсініледі. Сот шешімі талапты өзі есептен шығарғанда ғана шегерім жасалады, яғни шешімде талапты есептен шығару жазылғанда. Сіз сотта жеңіп, берешек өндіріліп алынса, бұл есептен шығару емес: талап орындалады, ақша келеді. Сондықтан «сот шешімі бар» деген сөз шегерімге жеткіліксіз: шешімнің мазмұнын қараңыз.

Шегерім қай кезеңде жасалады

Шегерімді екі күннің кейінгісі түсетін салықтық кезеңде жасаңыз. Бірінші күн — бухгалтерлік есепте талап есептен шығарылған күн. Екінші күн негізге қарай анықталады: дебитор таратылса — тарату балансы бекітілген күн, дебитор банкрот болса — соттың банкроттық рәсімді аяқтау туралы ұйғарымы заңды күшіне енген күн не мемлекеттік органның соттан тыс банкроттық рәсімін аяқтау туралы шешімі шыққан күн.

Шегерімнің шарттары

Шегерім екі шарт бір мезгілде орындалғанда жасалады:

1. Талаптың туғанын растайтын бастапқы құжаттар бар.
2. Талап есептен шығару күніне тура келетін кезеңде бухгалтерлік есепте көрсетілген не бұрын шығынға есептен шығарылған.

Есептен шығаруға қандай құжат керек

Дебиторлық берешекті есептен шығару үшін негізгі құжат — талаптың туғанын растайтын бастапқы құжаттар: шарт, акт және шот-фактура. Оған негізді және кезеңнің күнін растайтын құжатты қосыңыз. Борышқор таратылса — тарату балансының бекітілген күні. Сот шешімі негіз болса — заңды күшіне енген шешім, онда талапты есептен шығару жазылуы тиіс. Банкроттық кезінде — соттың банкроттық рәсімін аяқтау туралы ұйғарымы немесе мемлекеттік органның соттан тыс банкроттық рәсімін аяқтау туралы шешімі. Барлық құжаттың көшірмесін бухгалтерия папкасында сақтаңыз.

Күмәнді талапқа қолданылмайды

Кодекске сәйкес күмәнді деп танылған талаптарға 266-баптың ережесі қолданылмайды. Үш жыл қанағаттандырылмаған талап күмәнді талап болады, ал оның шегерімі 267-бап бойынша жасалады. Бір талап бойынша шегерімді екі рет алуға болмайды. Толығырақ — күмәнді дебиторлық берешек бетінде.

Мысал

Дебиторлық берешекті есептен шығару мысалын сандармен қарайық.

Талап 8 000 000 ₸, бұрын танылған кіріс 8 000 000 ₸. Борышқор таратылып, тарату балансы 12.12.2026 күні бекітілді, ал сіз бухгалтерияда талапты 20.12.2026 күні есептен шығардыңыз. Екі күн де 2026 жылға түседі, сондықтан шегерімді 2026 жылғы салықтық кезеңде жасайсыз: 8 000 000 ₸. Бұл бастапқы құжаттар болса және талап бухгалтерлік есепте көрсетілсе ғана жасалады.

Есептен шығармау үшін не істеу керек

Талапты есептен шығаруға жеткізбеу үшін ақшаны ертерек алған жөн. Актіге қол қойылса, банк факторинг желісі бойынша соманың көп бөлігін бірден аударады. Тапсырыс беруші төлегенде банкпен есеп жабылады, қалғаны сізге келеді. Банк желіні үш жылға дейін ашады. Кейбір банктер, мысалы BCC (ЦентрКредит банкі), кепіл сұрамайды.

Банк сіздің бұрынғы актілеріңізді тапсырыс беруші қалай төлегеніне қарайды. Тапсырыс беруші бұрын бірде-бір актіңізді төлемеген болса, желі ашылмауы мүмкін. «Orken Business Finance» ЖШС кеңесшілері актілеріңізді қарап, тапсырыс берушіңізбен жұмыс істейтін банкті таңдайды. Құжаттар мен өтінімді дайындап, желі ашылғанша қасыңызда болады. Шешімді банк қабылдайды. Берешекті өндіріп алу тәсілдері — берешекті өндіріп алу бетінде.